Giới thiệu chung về di sản Đình làng Pháng

Nhắc đến văn hoá cổ truyền làng xã Việt Nam không thể không nhắc đến ngôi đình làng. Đình làng có thể nói là một kiểu kiến trúc cộng đồng rất đặc sắc, là một trong những biểu tượng nổi bật nhất của làng xã người Việt. Đình đã xuất hiện từ lâu đời và luôn hiện diện ở hầu khắp các làng xã Việt Nam, nó như là hình ảnh của quê hương, gắn liền với hình ảnh cây đa, giếng nước mà mỗi người dân quê xa xứ dù có thế nào cũng không thể quên.

Lịch sử, sự ra đời và chức năng của đình làng ở Việt Nam

Đình làng trong sử sách cũng đã đề cập đến các kiến trúc được gọi là đình. Chẳng hạn năm 1156 nhà Lý làm hành cung Ngự Thiên, trong tổng thể kiến trúc có “đình Thưởng Hoa”, hay một sự kiện đầu thời nhà Trần năm 1231 được sử ghi rõ: “Trước là tục nước ta vì nắng mưa nên làm nhiều đình nghỉ để cho người đi đường nghỉ chân, trát vách bằng vôi trắng gọi là đình trạm. Thượng hoàng khi còn hàn vi thường nghỉ ở đây”. Sang thời Lê Sơ, nhà nước cho dựng ở kinh đô “đình Quảng Văn” để treo các pháp lệnh trị dân. Đến đời vua Trần Thái Tông có xuống chiếu rằng: “Phàm chỗ nào có đình trạm đều phải tô tượng Phật để thờ”.

Như vậy, qua những cứ liệu trên cho thấy đình đã ra đời từ cuối thời Lý với chức năng ban đầu là nơi nghỉ chân cho người đi đường, nơi nghỉ cho vua, hoặc để treo pháp lệnh của nhà nước. Vào thời nhà Trần, khi Phật giáo phát triển đỉnh cao và trở thành quốc giáo, ngôi đình lại có thêm chức năng tín ngưỡng; đến cuối thế kỷ XV thì bắt đầu thờ vị thần Thành hoàng của làng, mà trong tờ lịch năm 1496 có ghi: “…từ nay các xã phải trông coi việc thờ cúng ở đình… trước sau không được thay đổi”.

Từ cuối thế kỷ XV là giai đoạn chuyển đổi từ đình trạm cho khách đi đường nghỉ chân trở thành ngôi đình thờ Thành hoàng của làng xã. Đình làng đảm nhiệm chức năng là ngôi nhà công cộng của làng về mặt tín ngưỡng, văn hoá, hành chính…; tính chất đa chức năng của đình — là trụ sở hành chính của chính quyền làng xã, là nơi diễn ra các hội làng — cũng dần được hình thành trong giai đoạn này. Để rồi từ đó, ngôi đình làng trở thành biểu tượng văn hoá, tâm linh, tín ngưỡng quan trọng trong đời sống làng xã người Việt từ thế kỷ XV cho đến ngày nay.

Đình làng Pháng – di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh

Đình làng Pháng là một di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh, toạ lạc tại địa bàn xóm Phú Đình, xã Vô Tranh, tỉnh Thái Nguyên. Đây không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính mà còn là điểm tựa tinh thần, trung tâm tâm linh và văn hoá gắn bó mật thiết với đời sống của cộng đồng đồng bào dân tộc Sán Chay nơi đây.

Lịch sử hình thành và tín ngưỡng thờ tự

Nguồn gốc: Đình làng Pháng được xây dựng vào khoảng những năm 50 của thế kỷ XVIII (giai đoạn triều đại nhà Lê trung hưng – nhà Nguyễn sơ khởi).
Vị trí phong thuỷ: Đình toạ lạc trên một cuộc đất cao có địa thế rất đẹp, xưa kia được ví như thế “đầu rồng”. Theo lời kể dân gian, đây chính là vị trí mà Anh hùng dân tộc, Đức Thánh Đuổm Dương Tự Minh từng đến thăm và dừng chân.
Thần tích thờ phụng: Ngôi đình là nơi thờ phụng Thành hoàng làng Dương Tự Minh – vị tướng tài ba thời nhà Lý, người có công lớn trong việc khai hoang lập ấp, phát triển kinh tế và giữ vững bờ cõi biên cương phủ Phú Lương xưa. Ngài được các triều đại sắc phong là Cao Sơn Quý Minh Thượng Đẳng Thần. Bên cạnh đó, đình còn gắn liền với những câu chuyện linh thiêng về vị thần bản địa khác như thần Thạch Long.

Khu rừng thiêng bao quanh Đình làng Pháng nhìn từ trên cao

Giá trị văn hoá và đời sống cộng đồng

Lễ hội hằng năm: Vào các dịp lễ Tết, đặc biệt là hội đầu năm, người dân bản địa lại tụ họp đông đủ tại sân đình để thực hiện các nghi lễ dâng cúng Thành hoàng, gửi gắm ước vọng về một năm mới an khang, mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no.
Chứng nhận lịch sử: Với những giá trị to lớn về mặt lịch sử và gìn giữ bản sắc văn hoá vùng cao, vào năm 2018, Đình làng Pháng đã chính thức được xếp hạng là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Đình làng Pháng ngày nay nằm trong dòng chảy phát triển mới của xã Vô Tranh, vừa là nơi giáo dục truyền thống cội nguồn cho thế hệ trẻ, vừa là điểm đến du lịch tâm linh – trải nghiệm văn hoá sinh động của huyện Phú Lương.

Đình làng Pháng toạ lạc trong khu rừng thiêng thuộc xóm Phú Đình, xã Vô Tranh (trước năm 2018)

Hình thức sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng tại di tích

Theo lời kể của các cụ cao niên trong xóm về lễ hội xưa: “Đình làng Pháng mỗi năm tổ chức các kỳ lễ: ngày 10 tháng 1, ngày 10 tháng 4, ngày 10 tháng 8 và ngày 10 tháng 12 (âm lịch)”. Vào các dịp này nhân dân địa phương góp xôi, gà để làm lễ dâng lên cúng Thành hoàng làng và Thần Nông, mong các vị thần phù hộ cho sức khoẻ, bình an và mùa màng bội thu.

Ngày nay, lễ hội của đình là lễ hội của cả làng, hằng năm được tổ chức vào các ngày: mùng 2 tháng Giêng, mùng 2 tháng 2 và mùng 2 tháng 6 âm lịch. Đặc biệt ngày mùng 2 tháng 2 là lễ hội đặc trưng, tiêu biểu của người Sán Chay ở huyện Phú Lương.

Trong lễ hội cầu mùa ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch, các gia đình chuẩn bị lễ vật rất chu đáo, trong đó có một thành phần không thể thiếu trên mâm lễ là bánh chim gâu. Lễ vật gồm có 7 mâm:

01 mâm cúng Thần Nông: 1 con gà, 1 cỗ xôi đóng hình chữ nhật, 1 đĩa trầu cau, một ít muối, một bát nước canh gà, 1 bát nước trắng có tăm, 1 chén rượu và tiền vàng.
01 mâm cúng Thổ Thần: 1 con gà, 1 cỗ xôi đóng hình chữ nhật, 1 đĩa trầu cau, một ít muối, một bát nước canh gà, 1 bát nước trắng có tăm, 1 chén rượu và tiền vàng.
03 mâm cúng trong đình: một mâm chay (1 đĩa xôi hình chữ nhật, đường ngọt, trầu cau, bát nước có tăm, chén rượu, chè lam, bánh bỏng, tiền vàng) và hai mâm mặn (1 con gà, 1 cỗ xôi đóng hình chữ nhật, 1 đĩa trầu cau, một ít muối, một bát nước canh gà, 1 bát nước trắng có tăm, 1 chén rượu và tiền vàng).
01 mâm cúng ở ngoài hành lang: 1 con gà, 1 cỗ xôi đóng hình chữ nhật, 1 đĩa trầu cau, một ít muối, một bát nước canh gà, 1 bát nước trắng có tăm, 1 chén rượu và tiền vàng.

Đúng sáng ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch hằng năm, khi việc chuẩn bị mâm lễ đã xong, mọi người đến đông đủ để tiến hành làm lễ. Đầu tiên, thầy cúng sẽ cúng ở miếu Thổ Công, cúng xong ở miếu mới cúng lễ ở đình. Khi trống đình được đánh vang liên tục, thầy cúng bắt đầu xin âm dương để làm lễ và tiếng trống kết thúc khi công việc này đã hoàn thành. Tiếp theo thầy cúng đọc sớ với những lời thỉnh cầu thần linh, thánh thần tiếp tục phù hộ, bảo trợ cho bản làng yên vui, mùa màng tươi tốt, bội thu. Thầy cúng gieo quẻ âm dương để xin ý kiến của thần linh. Cúng xong, thầy phát lệnh múa Tắc xình – một nghi thức múa thiêng nhằm gửi gắm ước vọng cho một mùa màng bội thu lên tới các thần linh.

Múa Tắc xình – một nghi thức múa thiêng trong ngày lễ tại đình làng

Lễ hội ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch tại Đình làng Pháng, xã Phú Đô (cũ)

Hiện vật đang được lưu giữ trong di tích

Hiện nay trong đình còn lưu giữ:

01 sắc phong ngày 11 tháng 8 năm Duy Tân thứ 3 (1909)
01 sắc phong ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 (1924)
01 Thần tích, Thần sắc viết tay bằng chữ Quốc ngữ và chữ Hán Nôm kê khai năm 1938
01 hương ước xã Phú Đô sưu tầm từ Viện Thông tin Khoa học Xã hội Hà Nội
01 hòm đựng sắc phong bằng gỗ sơn son thếp vàng
01 trống, 01 chiêng và các đồ thờ

*Thần tích, Thần sắc viết tay bằng chữ Quốc ngữ và chữ Hán Nôm*

Giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, thẩm mỹ của di tích

Hiện tại, Đình làng Pháng là nơi diễn ra các sinh hoạt lễ hội truyền thống, trung tâm tổ chức các hoạt động văn hoá, tín ngưỡng truyền thống của địa phương; đây chính là môi trường nuôi dưỡng nếp sống đạo đức, văn hoá tốt đẹp. Khi lễ hội được tổ chức cũng là dịp để cộng đồng cư dân thêm gắn bó, đoàn kết, tạo nên sức mạnh cộng đồng và là một sân chơi lành mạnh cho nhân dân nơi đây sau những ngày lao động vất vả.

Đây là nơi bảo lưu những giá trị văn hoá truyền thống của tộc người Sán Chay. Đình là nơi tổ chức lễ hội cầu mùa với mong muốn cầu cho dân làng một vụ mùa bội thu, sức khoẻ, vật nuôi sinh sôi nảy nở và tạ ơn các vị thánh thần đã phù trợ cho bản làng.

Đến phần hội là dịp để bà con trong làng giao lưu, giải trí sau những ngày lao động vất vả. Những bộ trang phục truyền thống đầy màu sắc với hoa văn độc đáo được thêu thùa hết sức tỉ mỉ của phụ nữ dân tộc Sán Chay, những làn điệu Sấng cọ say đắm lòng người cùng những trò chơi dân gian ấn tượng đã thu hút sự tham gia, quan tâm của đông đảo dân làng và du khách thập phương, góp phần gìn giữ giá trị văn hoá của tộc người nơi đây.

Đình thờ Thành hoàng làng là người có công với dân, đặc biệt là nhân dân phủ Phú Lương xưa, sẽ góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc.

Một số đề xuất và giải pháp nâng cao ý thức bảo vệ di tích

Thực hiện theo Quyết định số 48/QĐ-UBND ngày 11 tháng 11 năm 2014 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc phân cấp quản lý di tích trên địa bàn tỉnh; căn cứ vào giá trị của di tích và quy định của Luật Di sản văn hoá, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã đề nghị Uỷ ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên ra quyết định xếp hạng di tích Đình làng Pháng, xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên (nay là xóm Phú Đình, xã Vô Tranh) là di tích lịch sử cấp tỉnh.