Sự kiện, nhân vật lịch sử và giá trị văn hoá Đình làng Pháng

1. Dấu ấn lịch sử và hệ thống sắc phong tại Đình làng Pháng

Theo Thần tích – Thần sắc kê khai năm 1938, xã Phú Đô trước đây thuộc tổng Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên (nay là xã Vô Tranh, tỉnh Thái Nguyên). Tại Đình làng Pháng (xưa thuộc xã Phú Đô, huyện Phú Lương; nay là xóm Phú Đình, xã Vô Tranh), nhân dân từ lâu đã phụng thờ vị thần Cao Sơn Quý Minh – bậc tôn thần được xếp vào hàng Thượng Đẳng Thần.

Sự linh thiêng và tầm vóc của di tích còn được minh chứng qua hai đạo sắc phong quý giá thời nhà Nguyễn hiện đang được lưu giữ tại đình: một đạo ban hành dưới thời vua Duy Tân thứ 3 (1909) và một đạo ban hành năm Khải Định thứ 9 (1924). Nội dung các sắc phong được phiên âm và tạm dịch như sau.

Sắc phong năm Duy Tân thứ 3 (1909)

Tạm dịch: “Sắc cho xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên: Chiểu theo lệ cũ, tiếp tục thờ phụng vị thần được tặng là Quang Diệu đôn tĩnh địch cát trác vỹ, nay chuẩn cho thờ cúng là Cao Sơn Quý Minh, được dự vào hàng Thượng Đẳng Thần. Nhân dịp Đại lễ Phổ quang (lên ngôi), ban chiếu báu để tỏ sự ơn sâu, chuẩn y cho tiếp tục thờ phụng như cũ vị thần có công giúp nước, ghi vào tự điển để che chở, bảo vệ cho muôn dân. Ngày 11 tháng 8 năm Duy Tân thứ 3 (1909).”

Sắc phong năm Khải Định thứ 9 (1924)

Tạm dịch: “Sắc cho xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên: Chiểu theo lệ cũ, tiếp tục thờ phụng vị thần Cao Sơn Quý Minh tôn thần, nguyên được tặng là Quang Diệu đôn tĩnh địch cát trác vỹ, chuẩn cho là Thượng Đẳng Thần, có công bảo vệ đất nước, che chở nhân dân, hằng năm thờ cúng linh ứng. Nhân dịp Trẫm mừng thọ 40 tuổi, lại ban chiếu báu để tỏ lòng ơn sâu, chuẩn y cho tiếp tục thờ phụng như cũ vị thần đã ghi trong tự điển. Thật đáng kính trọng! Ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 (1924).”

2. Thân thế và công lao của danh tướng Dương Tự Minh

Vị thánh được nhân dân tôn kính thờ phụng tại Đình làng Pháng chính là thủ lĩnh Dương Tự Minh – một nhân vật lịch sử hào kiệt xuất thân từ đồng bào dân tộc Tày. Ông quê ở làng Quan Triều, phủ Phú Lương (nay thuộc phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên).

Là một thủ lĩnh tài ba và có uy tín lớn, ông được triều đình nhà Lý tin tưởng giao trọng trách cai quản phủ Phú Lương – một vùng đất chiến lược rộng lớn có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ biên cương phía Bắc của Đại Việt. Vùng đất này bao gồm các châu: Thượng Nguyên, Vĩnh Thông, Quảng Nguyên, Cảm Hoá, Vạn Nhai, Tư Nông, Tuyên Hoá (nay thuộc các tỉnh Thái Nguyên, Cao Bằng và một phần Phú Thọ, Lạng Sơn).

Sử sách chính thống như Đại Việt sử ký toàn thư đã ghi nhận nhiều dấu son cuộc đời và công lao to lớn của tướng quân Dương Tự Minh qua các triều vua Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông và Lý Anh Tông:

• Tháng 12 năm 1127, vua gả công chúa Diên Bình cho thủ lĩnh phủ Phú Lương là Dương Tự Minh.
• Tháng 10 năm 1142, triều đình phái ông đến châu Quảng Nguyên để chiêu tập lưu dân và ổn định đời sống.
• Tháng 8 năm 1143, nhà vua xuống chiếu giao cho Dương Tự Minh cai quản việc công tại các khe động dọc tuyến biên giới đường bộ.
• Năm 1144, triều đình tiếp tục gả công chúa Thiều Dung cho ông, thắt chặt hơn nữa mối quan hệ gắn bó keo sơn giữa triều đình trung ương với các tù trưởng miền núi.
• Năm 1145, khi tù trưởng người Thống là Đàm Hữu Lượng đem quân xâm phạm châu Quảng Nguyên, ông đã trực tiếp cầm quân đánh bại giặc.

Suốt những năm tháng làm thủ lĩnh, Dương Tự Minh đã có công lớn trong việc vun đắp khối đoàn kết các dân tộc, giữ gìn biên cương yên bình và đem lại cuộc sống ấm no, phồn thịnh cho nhân dân. Sau khi ông qua đời, nhân dân các dân tộc huyện Phú Lương vô cùng thương tiếc, lập đền thờ chính tại Đền Đuổm và nhiều nơi khác trên địa bàn. Tại xã Phú Đô xưa (nay là xóm Phú Đình, xã Vô Tranh), nhân dân đã lập Đình làng Pháng để phụng thờ, tôn vinh ông làm Thành hoàng làng.

3. Giá trị văn hoá và tín ngưỡng tại Đình làng Pháng

Đình làng Pháng không chỉ là một “nhân chứng” lịch sử mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng linh thiêng, đóng vai trò nuôi dưỡng những giá trị đạo đức và nếp sống tốt đẹp của cộng đồng địa phương. Mỗi mùa lễ hội về cũng là dịp để tình đoàn kết giữa những người dân xóm làng thêm bền chặt, tạo nên sức mạnh tổng hợp của cộng đồng, đồng thời mang đến một không gian sinh hoạt tinh thần lành mạnh, vui tươi sau những tháng ngày lao động vất vả.

Là không gian bảo lưu các giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc của đồng bào dân tộc Sán Chay, ngôi đình là nơi diễn ra nghi lễ cầu mùa trang nghiêm. Đây là nơi gửi gắm ước nguyện về một năm mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, gia súc sinh sôi, đồng thời bày tỏ lòng thành kính tạ ơn các bậc thánh thần đã luôn phù hộ, chở che cho bản làng bình yên.

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội rộn ràng thực sự là ngày hội văn hoá của đồng bào. Nơi đây khoe sắc rực rỡ với những bộ trang phục truyền thống tinh xảo, mang đậm hoa văn độc đáo được thêu thùa tỉ mỉ bởi đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Sán Chay. Hoà cùng không gian ấy là những làn điệu Sấng cọ say đắm lòng người và các trò chơi dân gian rộn rã, thu hút đông đảo bà con nhân dân cũng như du khách thập phương tham gia, góp phần gìn giữ và lan toả mạnh mẽ bản sắc văn hoá của tộc người nơi đây.

Đặc biệt, việc phụng thờ Thành hoàng làng – vị anh hùng có công lớn với nhân dân phủ Phú Lương xưa – mang một ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Di tích chính là “địa chỉ đỏ” bồi đắp truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.