Vài nét về kiến trúc Đình làng Pháng
Một gian hai chái, mái ngói vuông, thượng cung gỗ với hoành phi “Thượng đẳng tối linh” và hệ thống tranh tường Thập điện Diêm Vương — kiến trúc giản dị mà linh thiêng giữa khu rừng thiêng.
Theo lời kể của các cụ cao tuổi trong làng là cụ Vy Văn Cải và cụ Trần Văn Thành ở xóm Phú Đình, xã Vô Tranh, Đình làng Pháng được xây dựng từ rất lâu đời trên một dải đất linh thiêng, xung quanh bao bọc bởi nhiều cây cổ thụ lâu năm với tán lá rộng và thân cây cao vút như đa, cọ.
Ban đầu, đình được kiến trúc bằng gỗ xoan với quy mô một gian, hai chái. Qua thăng trầm của thời gian và sự bào mòn của năm tháng, ngôi đình cũ đã xuống cấp nghiêm trọng. Ngôi đình hiện tại là không gian sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của cộng đồng, là kết quả của đợt trùng tu lớn vào năm 2019. Về cơ bản, công trình vẫn bảo lưu được dấu ấn kiến trúc truyền thống vốn có nhưng đã được thay đổi một phần về vật liệu xây dựng để kiên cố hơn.
Vị trí và ranh giới khu di tích
Đình làng Pháng toạ lạc trên ô đất số 2, tờ bản đồ số 60, với tổng diện tích di tích lên tới 13.179,5 m². Ranh giới bảo vệ được phân định rõ ràng: Khu vực I tiếp giáp với Khu vực II ở cả bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc. Trong đó, Khu vực II phía Bắc giáp khu dân cư, phía Nam giáp khu vực UBND xã Phú Đô cũ, phía Đông giáp cánh đồng và phía Tây giáp tuyến đường liên xã.
Kết cấu và bài trí
Khác với vẻ uy nghi, bề thế của các ngôi đình vùng đồng bằng Bắc Bộ, Đình làng Pháng mang kiến trúc giản dị, gần gũi, phù hợp với không gian sinh hoạt văn hoá tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số tại địa phương. Đình có kết cấu một gian, hai chái; hệ thống cột trụ xây gạch và mái lợp ngói móc (ngói vuông). Không gian bên trong bài trí một án gian chạm khắc tinh xảo các đề tài Tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng) kết hợp hình tượng mặt hổ phù, để mộc tự nhiên, không sơn son thếp vàng. Trên bàn thờ chính bài trí bát hương trang nghiêm, và gần đây có lập thêm một ban thờ mới để phục vụ nhu cầu tín ngưỡng.
Gian chính giữa phía trong được thiết kế một thượng cung dạng ban thờ lửng bằng gỗ, cách mặt đất khoảng 1,5 mét, trổ ba cửa sổ vuông xung quanh. Khung cửa trang trí chạm nổi hình tượng đôi rồng chầu mặt trời cùng đôi con giống chầu hai bên. Phía trên thượng cung treo bức hoành phi chia làm bốn ô vuông, khắc nổi bốn chữ Hán: “Thượng đẳng tối linh”, thể hiện sự tôn kính đối với vị thần tối linh được thờ phụng tại đây. Xung quanh thượng cung được bao bọc và che chắn bằng hệ thống ván gỗ kín đáo, chỉ mở cửa vào những dịp quan trọng như ngày rằm, mùng một hằng tháng và các kỳ lễ trọng của làng.
Tranh tường Thập điện Diêm Vương
Một điểm nhấn đặc biệt tại Đình làng Pháng là hệ thống tranh tường vẽ bằng mực tàu nằm phía dưới thượng cung trên các bức tường xây trát vữa. Nội dung tranh khắc hoạ các tích truyện mang đậm triết lý nhân quả của Phật giáo như: Thập điện Diêm Vương, cảnh Diêm Vương xử án, hình phạt và sự tra khảo đối với những kẻ làm điều ác khi còn sống. Những bức tranh này mang ý nghĩa răn đe, giáo dục sâu sắc đối với cộng đồng: con người sống ở trần gian phải biết hướng thiện, nếu làm điều ác, khi qua đời sẽ phải chịu những hình phạt khắt khe nơi âm cảnh. Điều này phản ánh rõ nét sự dung hợp tín ngưỡng bản địa với tư tưởng Phật giáo trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Sán Chay nơi đây.
*Những bức tranh trong đình nhằm giáo dục, răn đe mọi người hãy sống cho thiện lương*
Dấu mốc tu bổ và hệ thống miếu thờ
Theo văn bia và dòng chữ Hán viết bằng mực đen ghi trên cấu kiện gỗ thượng lương (cây nóc đình), thời điểm cất nóc ngôi đình được định vào giờ Sửu, ngày 9 tháng 11 năm Giáp Tuất (tức năm 1994). Đây là mốc thời gian tu bổ quan trọng trước khi ngôi đình được tôn tạo khang trang như hiện nay.
Đối với cộng đồng người Sán Chay tại xóm Phú Đình, xã Vô Tranh, các vị thần linh giữ vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Người dân luôn đặt trọn niềm tin vào sự che chở của thần linh. Do đó, xung quanh khu vực đình còn lưu giữ các ngôi miếu thờ như miếu Thần Nông, miếu Thổ Công, miếu Thổ Kỳ. Hệ thống tín ngưỡng này thể hiện ước vọng cầu cho mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, đời sống nhân dân ấm no, hạnh phúc.
Đình làng Pháng ẩn mình trong không gian của khu “rừng thiêng” với hệ thực vật nguyên sinh và nhiều cây cổ thụ xanh mát, tạo nên một khung cảnh tĩnh mịch, linh thiêng và mang đậm dấu ấn văn hoá truyền thống qua bao thế hệ.
